De redactie van het Amerikaanse weekblad Time overwoog nog even om George Bush of vijand-voor-het-leven Osama Bin Laden, persoon van 2002 te noemen, maar de twijfel duurde niet lang. Er werd snel beslist om de prestigieuze en invloedrijke onderscheiding toe te kennen aan drie vrouwen. Wat de drie gemeen hebben is dat ze alle drie klokkenluiders zijn.

Coleen Rowley werkt bij de FBI en werd genegeerd toen zij waarschuwde voor aanslagen door Al Quaeda. Sherron Watkins meldde frauduleuze praktijken bij de Amerikaanse energiereus Enron en Cynthia Cooper deed hetzelfde bij het telecombedrijf WorldCom. Die twee bedrijven gingen overigens failliet, maar daar hadden de twee dames niets mee te maken. Toen was het kwaad waarvoor ze hadden gewaarschuwd, al te ver gevorderd.

Het woordenboek Van Dale leert dat een klokkenluider niet alleen iemand is die de klok luidt, maar ook een (ex-)werknemer die misstanden in een organisatie aan het licht brengt. Vlaams parlementslid Dirk Holemans (Agalev) bestudeert al een tijdje het fenomeen van de klokkenluiders of whistleblowers zoals ze in Angelsaksische landen heten. ,,Een van de eerste beroemde voorbeelden was een Amerikaans ingenieur die betrokken was bij de bouw van het metronet in San Francisco. Hij signaleerde verschillende fouten, maar werd de mond gesnoerd door zijn werkgever.''

Hetzelfde overkwam een collega bij de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie Nasa. De man meldde dat de Challenger een constructiefout had waardoor een lancering bij koud weer best werd uitgesteld. Niemand luisterde, tot het verkeerd liep. Zijn waarschuwing werd nadien deskundig onder de mat geveegd.

,,Bij de meeste affaires stel je vast dat de carrière van de klokkenluiders werd geknakt'', zegt Dirk Holemans. Hun waarschuwingen werden hen allesbehalve in dank aangenomen. Sterker, ze werden er meestal voor gestraft.''

Ons land kende al verschillende spraakmakende klokkenluiders. Annique Vantorre is het recentste voorbeeld. Zij werkte als inspectrice bij de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij. Na haar onthullingen over misbruiken binnen de maatschappij werd ze aanvankelijk niet geloofd en daarna ontslagen. Nadien kreeg ze gelijk, maar ze moest wel overstappen naar een andere dienst binnen de Vlaamse administratie.

Enkele jaren geleden deed Robert Druyts ongeveer hetzelfde, maar dan over het toenmalige Algemeen Bestuur voor Ontwikkelingssamenwerking (Abos). Hij klaagde fraude met ontwikkelingsgeld aan. Als gevolg van zijn klacht is de dienst hervormd en van naam veranderd. Nog beroemder werd Paul van Buitenen, toen die een hele reeks schandalen bij de EU-commissie bekendmaakte.

Het minste wat je van hen zeggen is dat het ,,heel bijzondere figuren'' zijn.

,,Klopt'', zegt Dirk Holemans. ,,Die mensen komen niet altijd over als de meest sympathieke personen. Maar dat kan een onderdeel van een strategie zijn: als de boodschap je niet bevalt, kun je proberen de boodschapper belachelijk te maken.'' Niet voor niets wordt een klokkenluider ook wel eens klikspaan genoemd. Dat klinkt veel negatiever.

Holemans wil met zijn wetsvoorstel de positie van de klokkenluiders versterken. ,,Ze zijn immers zeer kwetsbaar. Vlaamse ambtenaren hebben bijvoorbeeld spreekrecht, maar ze mogen het imago van hun dienst niet schaden.''

,,Waar ligt de grens? Ze moeten hun eventuele klachten bovendien melden bij hun dienstchef. Maar wat als die zelf betrokken is bij een schandaal?''

Om meer duidelijkheid te verkrijgen, stelt Holemans voor een kader te creëren waarbinnen het duidelijk is wanneer een ambtenaar naar buiten kan treden met zijn klacht en wanneer hij hiervoor naar de pers kan stappen. ,,Er komt bovendien best een onafhankelijke dienst die moet oordelen over deze klachten. Om belangenconflicten met bestaande diensten en oversten te vermijden, staat zo'n dienst best rechtstreeks onder de bevoegdheid van de Vlaamse regering.''